جراحی آندومتریوز زمانی مطرح می‌شود که درد لگنی، کیست تخمدان، چسبندگی یا مشکلات باروری با درمان دارویی کنترل نشود یا یافته های تصویربرداری احتمال درگیری گسترده را نشان دهد و هدف عمل، برداشتن یا تخریب دقیق ضایعات و آزادسازی چسبندگی‌ها با حفظ عملکرد رحم، تخمدان و اندام های درگیر تا حد امکان است، نوع جراحی برای همه بیماران یکسان نیست و باید بر اساس شدت بیماری و هدف درمان انتخاب شود.
چه زمانی جراحی آندومتریوز توصیه می‌شود؟
بسیاری از افراد ابتدا با داروهای ضدالتهاب، درمان های هورمونی یا ترکیبی از این روش‌ها کنترل می‌شوند، با این حال، در برخی شرایط جراحی هم برای تشخیص دقیق‌تر و هم برای درمان ضایعات ضرورت پیدا می‌کند , پزشک باید میان احتمال کاهش علائم، حفظ ذخیره تخمدان، خطر عود و برنامه باروری تعادل برقرار کند.
درد لگنی شدید یا مقاوم به درمان
درد قاعدگی ناتوان‌کننده، درد هنگام رابطه جنسی، درد مزمن پایین شکم یا درد هنگام دفع ادرار و مدفوع، اگر با درمان های اولیه کنترل نشود، نیازمند بررسی دقیق‌تر است , جراحی در این وضعیت برای برداشتن ضایعات قابل مشاهده و چسبندگی هایی انجام می‌شود که احتمال دارد منشأ درد باشند، با این حال، عمل تضمین نمی‌کند که همه دردها کاملا و برای همیشه برطرف شوند.
اندومتریومای تخمدان یا کیست شکلاتی
اندومتریومای تخمدان کیستی حاوی خون قدیمی است که به دلیل ظاهر تیره محتویاتش به کیست شکلاتی شناخته می‌شود و جراحی در صورت بزرگ شدن کیست، درد قابل توجه، ظاهر غیرمعمول در سونوگرافی، احتمال پیچ‌خوردگی تخمدان یا دشواری در ارزیابی تخمدان مطرح می‌شود، در افراد متقاضی بارداری، تصمیم‌گیری باید محتاطانه باشد؛ زیرا جراحی تخمدان در برخی شرایط بر ذخیره تخمدانی اثر می‌گذارد.
چسبندگی و درگیری عمیق اندام های لگنی
در آندومتریوز عمیق، ضایعات می‌توانند به عمق بافت ها نفوذ کنند یا میان رحم، تخمدان، روده، مثانه و لگن چسبندگی ایجاد کنند و علائمی مانند درد شدید هنگام اجابت مزاج در زمان قاعدگی، درد ادراری دوره‌ای یا درد عمقی هنگام رابطه جنسی باید جدی ارزیابی شوند، این جراحی‌ها گاهی به همکاری تیمی از جراح زنان و در صورت نیاز متخصصان مرتبط نیاز دارند.
ناباروری
آندومتریوز با تغییر آناتومی لگن، اختلال عملکرد لوله های رحمی، التهاب و چسبندگی بر باروری اثر می‌گذارد و جراحی برای همه افراد نابارور مبتلا به آندومتریوز انتخاب اول نیست، سن، ذخیره تخمدان، شدت بیماری، مدت ناباروری و امکان استفاده از روش‌ذهای کمک باروری باید هم‌زمان بررسی شود تا عمل باعث تأخیر غیرضروری در برنامه بارداری نشود.
روش های جراحی آندومتریوز چگونه انتخاب می‌شوند؟
انتخاب روش عمل به محل و عمق ضایعات، سابقه جراحی، وجود کیست تخمدان، شدت چسبندگی و هدف بیمار از درمان بستگی دارد، در اغلب موارد، رویکرد کم‌تهاجمی ارجح است؛ زیرا امکان مشاهده دقیق لگن و انجام درمان هم‌زمان را فراهم می‌کند و جراحی باز تنها در شرایط منتخب و پیچیده کاربرد دارد.
لاپاراسکوپی
لاپاراسکوپی اندومتریوز با ایجاد برش های کوچک روی شکم و وارد کردن دوربین انجام می‌شود و جراح رحم، تخمدان‌ها، لوله‌ها، صفاق و بخش های دیگر لگن را با بزرگ نمایی بررسی کند و در همان جلسه، ضایعات قابل مشاهده برداشته یا تخریب می‌شوند، چسبندگی‌ها آزاد می‌گردند و در صورت نیاز کیست تخمدان با دقت درمان می‌شود.
برداشتن ضایعه یا تخریب سطحی آن
درمان اندومتریوز به شکل اکسیزیون، یعنی برداشتن ضایعه، یا ابلیشن، یعنی تخریب سطحی با انرژی مناسب، انجام شود و انتخاب بین این دو روش به عمق ضایعه، محل آن و مهارت و برنامه جراحی بستگی دارد، در ضایعات عمیق، برداشتن کامل و ایمن بافت درگیر اهمیت بیشتری دارد، اما حفظ اندام های سالم نیز یک اصل اساسی است.
جراحی اندومتریومای تخمدان
در کیست تخمدانی ناشی از آندومتریوز، جراح تلاش می‌کند دیواره کیست را با کمترین آسیب به بافت سالم تخمدان جدا کند و این بخش از عمل به دقت بالایی نیاز دارد، زیرا برداشتن بیش از حد بافت یا استفاده نامتناسب از انرژی برای کنترل خونریزی بر ذخیره تخمدان اثر می‌گذارد؛ پیش از عمل، گفت‌وگو درباره احتمال حفظ باروری اهمیت دارد.
جراحی باز
لاپاراتومی یا جراحی باز امروزه برای اغلب موارد آندومتریوز انتخاب نخست نیست، اما در برخی شرایط مانند چسبندگی بسیار گسترده، درگیری پیچیده چند اندام یا وضعیت هایی که دسترسی ایمن با لاپاراسکوپی دشوار است، استفاده می‌شود و تصمیم نهایی باید بر پایه ایمنی بیمار و امکان درمان کامل‌تر ضایعات گرفته شود، نه صرفا نوع برش جراحی.
مقایسه روش های جراحی آندومتریوز
برای انتخاب روش مناسب، ارزیابی توسط جراحی که تجربه مدیریت آندومتریوز و حفظ ساختارهای لگنی را دارد اهمیت زیادی دارد و در ویزیت تخصصی با دکتر الهام اکبری، بررسی علائم، سونوگرافی یا MRI در صورت نیاز، برنامه بارداری و سابقه درمان انجام می‌شود تا تصمیم جراحی متناسب با شرایط فردی گرفته شود.
| روش | کاربرد اصلی | مزیت مهم | محدودیت یا نکته مهم |
|---|---|---|---|
| لاپاراسکوپی | اغلب ضایعات لگنی، چسبندگی‌ها و کیست های منتخب | برش کوچک‌تر، مشاهده دقیق‌تر و بهبود سریع‌تر نسبت به جراحی باز | به مهارت جراح و امکانات مناسب نیاز دارد. |
| برداشتن ضایعه (اکسیزیون) | ضایعات سطحی یا عمیق قابل برداشت | امکان ارسال بافت برای بررسی و درمان دقیق‌تر ضایعه | در نواحی نزدیک روده، مثانه یا اعصاب باید با احتیاط انجام شود |
| تخریب ضایعه (ابلیشن) | برخی ضایعات سطحی | انجام سریع‌تر در شرایط مناسب | ممکن است برای ضایعات عمیق درمان کافی نباشد. |
| جراحی باز | موارد منتخب و بسیار پیچیده | دسترسی وسیع در شرایط خاص | دوره نقاهت طولانی‌تر و تهاجم بیشتر |
مراحل جراحی آندومتریوز
آمادگی مناسب پیش از عمل به کاهش خطرات و برنامه‌ریزی دقیق‌تر کمک می‌کند، آزمایش ها، تصویربرداری و مشاوره بیهوشی بر اساس شرایط بیمار درخواست می‌شوند و اگر احتمال درگیری روده، مثانه یا حالب وجود داشته باشد، برنامه جراحی باید از قبل با تیم‌های مورد نیاز هماهنگ شود.
ارزیابی پیش از عمل
بهترین جراح لاپاراسکوپی زنان در تهران درباره الگوی درد، چرخه قاعدگی، داروهای مصرفی، سابقه جراحی، بیماری های زمینه‌ای، حساسیت دارویی و برنامه بارداری سؤال می‌کند، سونوگرافی تخصصی و در بعضی موارد MRI به تعیین محل ضایعات و احتمال آندومتریوز عمیق کمک می‌کند و نتایج تصویربرداری همیشه شدت واقعی بیماری را به تنهایی مشخص نمی‌کنند، اما برای طراحی عمل ارزشمند هستند.
انجام جراحی و درمان ضایعات
عمل اغلب تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود، پس از ورود دوربین به شکم، جراح همه نواحی لگن را بررسی می‌کند و نقشه ضایعات، چسبندگی ها و وضعیت تخمدان ها را ارزیابی می‌نماید و سپس بر اساس یافته ها، چسبندگی‌ها آزاد، ضایعات برداشته یا تخریب و کیست های قابل درمان مدیریت می‌شوند، در صورت مشاهده بافت مشکوک، نمونه برای بررسی پاتولوژی ارسال خواهد شد.
دوره بستری و بازگشت به فعالیت
بسیاری از بیماران پس از لاپاراسکوپی کوتاه مدت بستری می‌شوند و زمان ترخیص به وسعت عمل، میزان درد، تهوع پس از بیهوشی و وضعیت عمومی بستگی دارد، درد شانه ناشی از گاز مورد استفاده در لاپاراسکوپی، نفخ و خستگی گذرا پس از عمل دیده می‌شود و بازگشت به کار و فعالیت روزمره باید تدریجی و بر اساس توصیه جراح باشد.
نکات مراقبتی بعد از جراحی آندمتریوز
رعایت مراقبت های پس از عمل به کاهش ناراحتی، پیشگیری از عفونت و بازگشت ایمن به فعالیت‌ها کمک می‌کند، دستورهای دقیق بر اساس نوع جراحی و یافته های حین عمل متفاوت هستند و مصرف دارو، مراقبت از محل برش و زمان شروع رابطه جنسی یا ورزش باید مطابق نظر جراح انجام شود.
- داروهای مسکن باید طبق نسخه مصرف شوند و مصرف خودسرانه داروهای دیگر، به ویژه داروهای مؤثر بر خونریزی، مناسب نیست.
- محل برش‌ها باید خشک و تمیز نگه داشته شود، کمی کبودی، حساسیت موضعی یا ناراحتی خفیف در روزهای ابتدایی قابل انتظار است، اما افزایش درد یا تغییر غیرعادی در زخم نیاز به اطلاع‌رسانی دارد.
- راه رفتن کوتاه و تدریجی از روزهای نخست، در صورت تأیید پزشک، به حرکت روده و کاهش خطر لخته خون کمک می‌کند.
- نوشیدن مایعات کافی، مصرف غذاهای سبک و پرفیبر و پیشگیری از یبوست اهمیت دارد؛ زیرا زور زدن هنگام دفع درد لگنی را تشدید می‌کند.
- بلند کردن اجسام سنگین و ورزش شدید باید تا زمان توصیه شده محدود بماند.
چه علائمی نیاز به تماس فوری با پزشک دارند؟
برخی نشانه ها خارج از روند معمول نقاهت هستند و نباید نادیده گرفته شوند و شدت این علائم و زمان بروز آن‌ها در تصمیم‌گیری اهمیت دارد، در صورت بروز علائم شدید یا ناگهانی، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است.
- تب، لرز یا احساس ناخوشی رو به افزایش
- خونریزی واژینال شدید یا ترشح بدبو
- قرمزی گسترده، تورم، ترشح یا باز شدن محل برش
- درد شدید شکم که با دارو کنترل نمی‌شود یا رو به بدتر شدن است.
- استفراغ مداوم، ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع، یا نفخ شدید
- تنگی نفس، درد قفسه سینه یا تورم و درد یک طرفه ساق پا
آیا جراحی آندومتریوز باعث درمان قطعی و افزایش باروری می‌شود؟
جراحی درد ناشی از ضایعات و چسبندگی‌ها را کاهش می‌دهد و در برخی افراد شرایط آناتومیک لگن را بهبود می‌بخشد، اما آندومتریوز بیماری‌ای با احتمال عود است و نتیجه عمل به وسعت بیماری، نوع ضایعات، کامل بودن درمان ایمن، سن، وضعیت تخمدان‌ها و ادامه برنامه درمانی بستگی دارد و تصمیم‌گیری درباره بارداری نیز باید شخصی سازی شود.
احتمال عود پس از جراحی
برداشتن ضایعات به معنی حذف همیشگی زمینه بیماری نیست، در برخی افراد، علائم یا ضایعات در گذر زمان بازمی‌گردند و درمان هورمونی پس از عمل، در افرادی که قصد بارداری فوری ندارند، برای کاهش احتمال بازگشت علائم مطرح می‌شود، انتخاب دارو باید با توجه به عوارض، شرایط پزشکی و هدف باروری انجام گیرد.
تأثیر جراحی بر شانس بارداری
در برخی موارد، آزادسازی چسبندگی ها و درمان ضایعات لگن به بارداری طبیعی کمک می‌کند؛ اما میزان اثر آن برای همه یکسان نیست و در آندومتریومای تخمدان، باید سود احتمالی عمل در برابر احتمال کاهش ذخیره تخمدانی سنجیده شود، گاهی درمان های کمک باروری بدون جراحی یا پس از جراحی، انتخاب مناسب‌تری هستند.
خطرات و محدودیت های عمل آندومتریوز
مانند هر جراحی، خطراتی مانند خونریزی، عفونت، واکنش به بیهوشی، آسیب به روده، مثانه، حالب یا عروق وجود دارد؛ هرچند احتمال آن‌ها به نوع و وسعت عمل وابسته است، در جراحی تخمدان، احتمال کاهش ذخیره تخمدان نیز باید پیش از عمل مطرح شود و آگاهی از این موارد به معنای ترس از درمان نیست، بلکه بخشی از رضایت آگاهانه و انتخاب واقع‌بینانه است.
اگر درد لگنی، کیست تخمدان یا ناباروری همراه با احتمال آندومتریوز دارید، ارزیابی فردی اهمیت بیشتری از تصمیم‌گیری بر اساس تجربه دیگران دارد، دکتر الهام اکبری پس از بررسی علائم، معاینه و نتایج تصویربرداری، درباره نیاز واقعی به جراحی، روش کم‌تهاجمی مناسب و مسیر درمان پس از عمل راهنمایی می‌کند.
سؤالات متداول درباره جراحی آندومتریوز
خیر، بسیاری از افراد با درمان دارویی، کنترل درد و پیگیری منظم مدیریت می‌شوند و جراحی بیشتر در درد مقاوم، کیست تخمدان نیازمند درمان، چسبندگی یا درگیری عمیق، ابهام تشخیصی و برخی شرایط مرتبط با ناباروری مطرح می‌شود.
مدت نقاهت به وسعت عمل و شرایط بدنی فرد بستگی دارد و پس از لاپاراسکوپی ساده، بسیاری از افراد زودتر از جراحی باز به فعالیت های سبک برمی‌گردند؛ اما در جراحی های گسترده یا همراه با درمان روده و مثانه، زمان بهبود طولانی‌تر خواهد بود.
هدف جراحی حفظ حداکثری بافت سالم تخمدان است، اما هر عمل روی تخمدان بر ذخیره تخمدانی اثر می‌گذارد و این موضوع به اندازه کیست، درگیری دوطرفه، سابقه جراحی و تکنیک عمل وابسته است و باید پیش از جراحی بررسی شود.
زمان اقدام به بارداری به نوع جراحی، روند بهبودی، سن، ذخیره تخمدان و برنامه درمانی بستگی دارد، بعضی افراد پس از تأیید بهبود توسط پزشک زودتر اقدام می‌کنند و برخی دیگر به درمان هورمونی یا برنامه‌ریزی برای روش های کمک باروری نیاز دارند.
در نهایت…
جراحی آندومتریوز برای همه بیماران ضروری نیست، اما در درد مقاوم، کیست های منتخب، چسبندگی ها، درگیری عمیق لگن و برخی شرایط ناباروری نقش مهمی دارد، لاپاراسکوپی در بسیاری از موارد راهی کم‌تهاجمی برای ارزیابی و درمان ضایعات است و انتخاب زمان و نوع عمل باید با توجه به علائم، محل بیماری، حفظ باروری و خطرات احتمالی، پس از ارزیابی دقیق توسط پزشک انجام شود.
