نامنظم شدن قاعدگی، جوش های مقاوم یا افزایش موهای زائد نگرانی زیادی ایجاد می‌کند؛ به ویژه وقتی فرد برای بارداری برنامه دارد، تخمدان پلی کیستیک یک اختلال هورمونی شایع است که فقط به وجود کیست در سونوگرافی محدود نمی‌شود، این وضعیت در هر فرد با علائم متفاوتی دیده می‌شود و تشخیص درست آن، از درمان های خودسرانه جلوگیری می‌کند، شناخت علت‌ها، عوارض و انتخاب درمان متناسب با هدف هر بیمار، مسیر کنترل علائم را روشن تر می‌سازد.
تخمدان پلی کیستیک چیست؟
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا PCOS، مجموعه‌ای از نشانه های هورمونی و متابولیک است، نه صرفا بیماری دارای چند کیست تخمدانی. در این سندرم، تخمک گذاری ممکن است به صورت نامنظم انجام شود یا برای مدتی متوقف بماند و افزایش هورمون های آندروژن و مقاومت به انسولین در بسیاری از مبتلایان نقش مهمی دارند؛ با این حال، شکل بروز بیماری و شدت علائم در همه یکسان نیست.
علت بروز تنبلی تخمدان
علت دقیق بروز تخمدان پلی کیستیک یا تنبلی تخمدان در همه افراد یکسان نیست و معمولا از ترکیب عوامل ژنتیکی، هورمونی و متابولیک شکل می‌گیرد، این عوامل تخمک گذاری را مختل می‌کنند و شدت علائم را در افراد مختلف تغییر می‌دهند.
زمینه ژنتیکی و سابقه خانوادگی
مشاهده این سندرم در برخی اعضای یک خانواده نشان می‌دهد که زمینه ژنتیکی در بروز آن نقش دارد و با این حال، داشتن سابقه خانوادگی به تنهایی به معنی ابتلای قطعی نیست و عوامل دیگر نیز در ظاهر شدن علائم مؤثرند.
مقاومت به انسولین
در بسیاری از افراد مبتلا به تخمدان پلی کیستیک، سلول های بدن به انسولین پاسخ کافی نمی‌دهند؛ در نتیجه، ممکن است سطح انسولین در خون افزایش یابد، افزایش انسولین تولید هورمون های آندروژن را تحریک می‌کند و با برهم زدن فرایند طبیعی تخمک‌گذاری، بر نظم چرخه قاعدگی اثر بگذارد.
افزایش هورمون های آندروژن
بالا بودن هورمون های آندروژن یا حساسیت بیشتر بدن به آن‌ها، یکی از عوامل مهم در بروز علائم است و این تغییر هورمونی می‌تواند با آکنه، افزایش موهای زائد و اختلال در آزاد شدن منظم تخمک همراه باشد.
وزن و سبک زندگی
افزایش وزن و کم‌تحرکی علت قطعی همه موارد نیستند، اما ممکن است مقاومت به انسولین و شدت علائم را بیشتر کنند، در مقابل، برخی افراد با وزن طبیعی نیز به تخمدان پلی کیستیک مبتلا می‌شوند و نیاز به ارزیابی دارند.
علائم تنبلی تخمدان چه هستند؟
تنبلی تخمدان اصطلاح رایج برای این سندرم است، اما هر بی‌نظمی قاعدگی به معنی PCOS نیست و نشانه‌ها از نوجوانی آغاز می‌شوند یا پس از افزایش وزن و تغییرات سبک زندگی آشکارتر شوند، وجود یک یا چند علامت به تنهایی تشخیص را قطعی نمی‌کند و باید با بررسی پزشکی تفسیر شود.
- فاصله زیاد بین پریودها، قطع قاعدگی یا خونریزی های نامنظم
- دشواری در بارداری به‌دلیل تخمک گذاری نامنظم
- رشد موهای ضخیم در صورت، چانه، سینه یا شکم
- آکنه، پوست چرب یا نازک شدن موهای سر
- افزایش وزن یا دشواری در کاهش وزن، به خصوص در ناحیه شکم
- تیرگی و ضخیم شدن پوست در گردن یا زیر بغل که با مقاومت به انسولین همراه است.
تشخیص دقیق PCOS به چه صورت است؟
تشخیص تخمدان پلی کیستیک بر پایه یک آزمایش واحد انجام نمی‌شود، بهترین متخصص زنان در تهران ابتدا الگوی سیکل قاعدگی، تغییرات وزن، داروهای مصرفی، سابقه خانوادگی و علائم افزایش آندروژن را بررسی می‌کند. سپس برای رد علل دیگری که علائم مشابه دارند، آزمایش و در شرایط لازم سونوگرافی درخواست می‌شود. این ارزیابی به انتخاب درمان ایمن و هدفمند کمک می‌کند.
آیا سونوگرافی کافی است؟
خیر، نمای پلی‌کیستیک در سونوگرافی می‌تواند در افرادی بدون این سندرم هم دیده شود و برخی بیماران مبتلا نیز چنین نمایی ندارند، آنچه در سونوگرافی دیده می‌شود اغلب فولیکول های کوچک است، نه کیست های بزرگ و خطرناک، بنابراین نتیجه سونوگرافی باید کنار سابقه قاعدگی، علائم بالینی و آزمایش ها بررسی شود.
روتردام
پزشکان معمولا پس از رد کردن بیماری‌های مشابه، برای تشخیص تخمدان پلی کیستیک از معیار روتردام بهره می‌گیرند؛ به این معنا که وجود حداقل دو مورد از سه معیارِ اختلال تخمک‌گذاری، علائم بالینی یا آزمایشگاهی افزایش آندروژن و ظاهر پلی‌کیستیک تخمدان، تشخیص را مطرح می‌کند.
آزمایش‌ها
بسته به علائم، آزمایش های هورمونی برای سنجش آندروژن‌ها، پرولاکتین و عملکرد تیروئید انجام می‌شود و پزشک ممکن است قند خون، HbA1c، چربی خون و فشار خون را نیز بررسی کند، زیرا خطر مقاومت به انسولین، دیابت نوع دو و اختلالات چربی خون بیشتر است، سونوگرافی واژینال نیز برای افراد مناسب، اطلاعات تکمیلی از تخمدان و رحم می‌دهد.
چرا پیگیری خونریزی های نامنظم اهمیت دارد؟
فاصله طولانی میان خونریزی‌ها پوشش رحم را مدت بیشتری در معرض استروژن قرار می‌دهد و در برخی افراد احتمال آندومتریوز را افزایش می‌دهد، در تخمدان پلی کیستیک، درمان فقط برای نظم ظاهری پریود نیست و محافظت از آندومتر و ارزیابی خطرات متابولیک نیز مهم است، خونریزی شدید، طولانی یا پس از وقفه طولانی، نیازمند مراجعه زودتر به پزشک است.
برای دریافت نوبت مشاوره از دکتر الهام اکبری فرم زیر را پر کنید، در اسرع وقت با شما تماس می‌گیریم.
درمان تنبلی تخمدان
درمان تخمدان پلی کیستیک بر اساس هدف فرد، مانند کنترل قاعدگی و آکنه، کاهش موهای زائد، بهبود متابولیسم یا بارداری تعیین می‌شود و درمان قطعی PCOS وجود ندارد، اما با برنامه منظم می‌توان علائم و خطر عوارض را مدیریت کرد. دارو باید پس از معاینه و بررسی وضعیت بارداری انتخاب شود.
اصلاح سبک زندگی
در افراد دارای اضافه وزن، کاهش تدریجی وزن تخمک گذاری، قند خون و نظم سیکل را بهبود می‌دهد و رژیم سخت معمولا ماندگار نیست؛ تغذیه متعادل، خواب کافی و فعالیت منظم مؤثرترند، افراد با وزن طبیعی نیز با ورزش و تغذیه متعادل به کنترل مقاومت به انسولین کمک می‌کنند.
- فعالیت هوازی و تمرین قدرتی منظم، متناسب با توان بدنی
- کاهش مصرف نوشیدنی های شیرین و خوراکی های بسیار فرآوری شده
- افزایش مصرف سبزی، پروتئین کافی، حبوبات و غلات کامل
- خواب منظم و توجه به مدیریت استرس
- پیگیری وزن، فشار خون و آزمایش‌های متابولیک در فواصل توصیه شده
دارو درمانی
قرص های ترکیبی هورمونی برای بسیاری از افرادی که قصد بارداری ندارند، به تنظیم خونریزی و کاهش آکنه یا موهای زائد کمک می‌کنند و پروژسترون دوره‌ای نیز برای محافظت از آندومتر در بعضی شرایط کاربرد دارد، متفورمین در افراد منتخب، به ویژه در صورت اختلال قند خون یا مقاومت به انسولین، تجویز می‌شود و داروهای ضدآندروژن نیازمند پیشگیری مطمئن از بارداری هستند.
درمان در صورت تمایل به بارداری
در صورت تمایل به بارداری، درمان بر بازگرداندن تخمک گذاری متمرکز است، لتروزول در بسیاری از راهنماهای درمانی، گزینه دارویی خط اول برای القای تخمک گذاری در افراد واجد شرایط شناخته می‌شود و در صورت نیاز، داروهای دیگر یا روش های کمک‌باروری بررسی خواهند شد، پیش از شروع، ارزیابی لوله‌های رحمی و آزمایش اسپرم شریک زندگی نیز در تصمیم‌گیری اهمیت دارد.
پیشگیری از بروز تخمدان پلی کیستیک
پیشگیری کامل از زمینه ژنتیکی تخمدان پلی کیستیک ممکن نیست، اما پیگیری منظم و کنترل عوامل قابل تغییر، عوارض بلند مدت را کاهش می‌دهد و بی‌توجهی به قطع طولانی قاعدگی، قند خون یا فشار خون بر سلامت رحم و متابولیسم اثر می‌گذارد.
- حفظ وزن متناسب و فعالیت بدنی پیوسته
- کنترل دوره‌ای قند خون، چربی خون و فشار خون طبق توصیه پزشک
- پیگیری قاعدگی و مراجعه در صورت قطع پریود برای چند ماه
- پرهیز از مصرف خودسرانه هورمون، داروی لاغری یا مکمل
- مراجعه فوری‌تر در صورت خونریزی خیلی شدید، درد ناگهانی لگن یا احتمال بارداری
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
نامنظمی قاعدگی یا تغییرات پوستی و مو در بسیاری از موارد نیازمند ارزیابی فوری نیست، اما مراجعه به پزشک به تشخیص علت، انتخاب درمان مناسب و پیشگیری از عوارض احتمالی کمک می‌کند و در شرایط زیر بهتر است برای بررسی تخمدان پلی کیستیک و سایر علت های احتمالی وقت ویزیت بگیرید:
- قطع قاعدگی یا فاصله های طولانی و مکرر میان پریودها
- خونریزی غیرعادی، بسیار شدید یا طولانی
- افزایش ناگهانی موهای زائد، آکنه یا ریزش مو
- درد ناگهانی یا شدید در ناحیه لگن
- مشکل در بارداری یا نیاز به برنامه‌ریزی برای آن
- علائم افزایش قند خون مانند تشنگی یا ادرار مکرر
سوالات متداول درباره تخمدان پلی کیستیک
خیر. مشکل اصلی در بسیاری از بیماران، تخمک گذاری نامنظم است و با اصلاح سبک زندگی یا درمان دارویی قابل مدیریت است، بسیاری از مبتلایان با درمان مناسب باردار می‌شوند و ارزیابی ناباروری باید عوامل دیگر مانند وضعیت لوله‌های رحم و اسپرم را هم دربر بگیرد.
قرص های هورمونی برخی نشانه‌ها مانند خونریزی نامنظم، آکنه و موهای زائد را کنترل می‌کنند و از آندومتر محافظت می‌کنند، این داروها علت زمینه‌ای را حذف نمی‌کنند و هنگام تلاش برای بارداری مصرف نمی‌شوند، نوع و مدت مصرف باید توسط پزشک تعیین شود.
در نهایت…
تخمدان پلی کیستیک اختلالی قابل کنترل است که با تشخیص درست، پیگیری منظم و درمان متناسب با هدف فرد، می‌توان اثر آن بر قاعدگی، پوست، متابولیسم و باروری را کاهش داد، نامنظمی پریود یا علائم افزایش آندروژن را عادی تلقی نکنید.
