آندومتریوز چیست و چرا علت دردهای شدید قاعدگی یا حتی ناباروری است؟ این بیماری زمانی رخ می دهد که بافتی شبیه به پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد می کند و باعث التهاب و درد می شود، اما نکته نگران کننده اینجاست که بسیاری از زنان سالها با علائم آن زندگی می کنند، بدون اینکه حتی بدانند مشکل از کجاست و از طرفی برخی از خانم ها هر نوع درد قاعدگی را نشانه آندومتریوز می دانند! اینکه این بیماری درمان دارد یا فقط می توان آن را کنترل کرد، به اضافه ی شناخت علائم آندومتریوز و آگاهی از روش های درمان، اولین قدم برای جلوگیری از پیشرفت بیماری است که در ادامه این مطلب به تمام این سؤالها پاسخ می دهیم.
آندومتریوز چیست؟
آندومتریوز یک بیماری التهابی مزمن است که در آن آندومتر؛ بافتی شبیه به پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد کرده و معمولا در ناحیه لگن، تخمدان ها، لوله های فالوپ و اطراف رحم دیده می شود و بخش های دیگری از لگن را نیز درگیر میکند و با وجود اینکه این بافت خارج از رحم قرار دارد، همچنان به تغییرات هورمونی چرخه قاعدگی حساس است.
در هر چرخه قاعدگی، آندومتر تحت تأثیر هورمون ها ضخیم می شود و دچار تغییراتی شبیه آندومتر داخل رحم می شود، اما برخلاف آندومتر طبیعی، راهی برای دفع ندارد و در نتیجه، التهاب، تحریک بافت های اطراف و ایجاد درد رخ می دهد و در نتیجه، تداوم این فرآیند به چسبندگی بافت ها، دردهای مزمن لگنی و اختلال در عملکرد طبیعی اندام های درگیر منجر میشود.
علائم آندومتریوز چیست؟
علائم آندومتریوز همیشه یکسان نیست و شدت آن در افراد مختلف متفاوت است؛ به همین دلیل این بیماری در بسیاری از موارد دیر تشخیص داده می شود و بعضی از زنان تنها یک علامت خفیف دارند، در حالی که برخی دیگر با دردهای شدید و مداوم زندگی روزمره شان مختل می شود لذا نکته مهم این است که شدت علائم لزوما نشان دهنده میزان پیشرفت بیماری نیست و حتی در مراحل اولیه هم آزاردهنده است و شامل موارد زیر اند:
• درد شدید قاعدگی که با مسکن های معمولی کنترل نمی شود
• درد لگنی مزمن، حتی خارج از دوران قاعدگی
• درد هنگام یا بعد از رابطه جنسی
• درد در ناحیه کمر یا پایین شکم
• خستگی مداوم و کاهش انرژی
• نفخ، یبوست یا اسهال به ویژه در دوران قاعدگی
• درد هنگام دفع ادرار یا مدفوع در برخی افراد
• مشکل در باردار شدن یا ناباروری
آندومتریوز از کجا شروع می شود؟
علت تشکیل آندومتریوز به یک عامل مشخص محدود نمی شود و بررسی های علمی نشان می دهد این بیماری نتیجه هم زمان چند مکانیسم مختلف در بدن است که به طور کلی، شرایطی ایجاد می شود که سلولهای آندومتر خارج از رحم باقی می مانند، زنده می مانند و تحت تأثیر هورمون ها رشد می کنند و هورمون ها، سیستم ایمنی و زمینه ژنتیکی در کنار هم باعث شکل گیری التهاب مزمن و ادامه دار شدن بیماری می شود، مهم ترین عوامل مؤثر در تشکیل آندومتریوز عبارت اند از:
بازگشت خون قاعدگی به داخل لگن
بخشی از خون قاعدگی بجای خروج کامل از بدن، از طریق لوله های فالوپ به سمت حفره لگن حرکت می کند و چون این خون حاوی سلولهای آندومتر است، در شرایط خاص به سطوح اطراف رحم، تخمدان ها یا سایر ساختارهای لگنی میچسبند و با هر سیکل قاعدگی این بافت ها دچار التهاب و تحریک می شوند و باعث درد و التهاب مزمن می شوند.
اختلال در عملکرد سیستم ایمنی
در حالت طبیعی، سیستم ایمنی سلول های آندومترِ نابجا را شناسایی و حذف می کند ولی وقتی این عملکرد دچار اختلال می شود، این سلول ها در خارج از رحم باقی می مانند و رشد می کنند و این سلول ها با ترشح مواد التهابی، محیط اطراف را مستعد التهاب مزمن می کنند و از پاسخ های ایمنی بدن فرار می کنند.
زمینه ژنتیکی
زمینه ژنتیکی باعث میشود برخی افراد استعداد بیشتری برای رشد بافت آندومتر در خارج از رحم داشته باشند و این ویژگی های ارثی بر عملکرد سیستم ایمنی و پاسخ بدن به هورمون ها اثر میگذارند و در نتیجه، شرایطی ایجاد میشود که بافت آندومتر راحتتر باقی میماند و آندومتریوز شکل میگیرد.
تأثیر هورمون استروژن در تحریک رشد
هورمون های رشد و مخصوصا استروژن نقش مهمی در تحریک و ماندگاری بافت آندومتر دارند و زمانی که سطح این هورمون ها بالا باشد یا بافت ها حساسیت بیشتری به آن ها نشان دهند، سلول های آندومتر خارج از رحم نیز فعال می مانند و تکثیر می شوند.
جراحی های لگنی یا رحمی
در جراحی های لگنی یا رحمی، سلول های آندومتر به صورت ناخواسته به بافت های اطراف منتقل می شوند و این سلول ها در محل جدید باقی می مانند و به چرخه هورمونی بدن پاسخ می دهند و ادامه فعالیت آنها در خارج از رحم زمینه ساز شکل گیری آندومتریوز میشود.
انواع آندومتریوز
انواع آندومتریوز بر اساس محل و عمق درگیری بافت آندومتر به چند دسته اصلی تقسیم می شوند که بر اساس نوع آنها شدت درد متفاوت است اگرچه به طور کلی شدت درد در افراد مختلف متفاوت بوده و بستگی به شرایط فردی و بدن دارد و با شناخت و آگاهی از نشانه ها و بررسی های پزشکی باید نوع آندومتریوز و درنتیجه ی آن بهترین راه درمان را اتخاذ کرد.
آندومتریوز سطحی
شایع ترین نوع آندومتریوز ضایعات کوچک و سطحی روی پرده صفاق و اطراف لگن ایجاد میکند و التهاب قابل توجه باعث درد شدید قاعدگی و لگنی میشود، این نوع کمتر بارداری را تحت تأثیر قرار میدهد و درمان شامل دارو برای کنترل التهاب و هورمونهاست؛ در موارد مقاوم، جراحی پیشنهاد میشود.
آندومتریوز تخمدانی
آندومتریوز تخمدانی با تشکیل کیست های خوندار و درگیری عمیق تخمدان همراه است و باعث درد لگنی مداوم، درد شدید قاعدگی و درد هنگام رابطه میشود، این نوع بر کیفیت تخمک و روند تخمک گذاری تأثیر گذاشته و شانس بارداری را کاهش میدهد و درمان شامل دارو برای کنترل درد و هورمون ها و در موارد کیست بزرگ یا درد مقاوم، جراحی است.
آندومتریوز عمقی نفوذ کننده
شدیدترین نوع آندومتریوز با نفوذ عمقی بافت آندومتر به اندام های لگنی، روده و مثانه همراه است و التهاب و چسبندگی شدید ایجاد میکند و باعث درد لگنی مداوم، درد رابطه و دفع و تیرکشنده به لگن، کمر یا پا میشود، این نوع شانس بارداری را کاهش میدهد و درمان شامل دارو برای کنترل درد و جراحی تخصصی برای ضایعات عمقی است، همراه با پیگیری طولانی مدت.
آندومتریوز چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص آندومتریوز با بررسی دقیق علائم و معاینه تخصصی آغاز می شود، زیرا بسیاری از نشانه های این بیماری با مشکلات معمول دیگر اشتباه گرفته می شود و پزشک با گرفتن شرح حال کامل از شدت و الگوی درد، وضعیت قاعدگی و سابقه باروری، احتمال وجود آندومتریوز را ارزیابی می کند، روش های تشخیصی آندومتریوز شامل موارد زیر هستند:
- معاینه لگنی برای بررسی حساسیت، توده یا چسبندگی های غیرطبیعی
- سونوگرافی واژینال یا شکمی برای شناسایی اندومتریوما و تغییرات تخمدانی
- MRI جهت بررسی دقیق تر درگیری های عمقی و اندام های لگنی
- لاپاراسکوپی زنان که دقیق ترین روش تشخیص است و امکان مشاهده مستقیم و نمونه برداری از ضایعات را فراهم می کند.
عوامل تشدید کننده آندومتریوز
برخی عوامل شدت علائم آندومتریوز و میزان دردهای مرتبط با آن را افزایش داده و باعث میشوند بیماری تأثیر بیشتری بر اختلالات و نشانه ها در بدن داشته باشد که مدیریت و کنترل این عوامل تاثیر چشمگیری بر روند پیشرفت دارد و از مهم ترین عوامل تشدید کننده آندومتریوز باید به موارد زیر اشاره کرد:
• نوسانات هورمونی و افزایش سطح استروژن
• استرس مزمن و فشارهای روحی
• خستگی مفرط و کمبود خواب
• قاعدگی های شدید و طولانی
• تغذیه نامناسب و مصرف زیاد غذاهای التهابی
• کم تحرکی و نداشتن فعالیت بدنی منظم
• تأخیر در تشخیص و شروع درمان
• عدم پیگیری درمان و قطع خودسرانه داروها
درمان آندومتریوز چیست؟
درمان آندومتریوز با هدف کاهش درد، مهار پیشرفت بیماری و حفظ توان باروری انجام می شود و بر اساس شدت علائم، نوع درگیری و شرایط فردی انتخاب می گردد، این درمان ها به دنبال حذف کامل بیماری نیستند، بلکه کنترل التهاب، کاهش فعالیت بافت آندومتر را دنبال می کنند و معمولا نیازمند پیگیری منظم و برنامه ریزی بلند مدت هستند و به صورت ترکیبی استفاده می میشوند.
• درمان دارویی برای کنترل درد و تنظیم فعالیت هورمونی
• درمان هورمونی با هدف کاهش رشد بافت آندومتر
• جراحی برای برداشت ضایعات در موارد شدید یا مقاوم یا لاپاراسکوپی آندومتریوز
• درمان های کمک باروری در صورت وجود اختلال در بارداری
• اصلاح سبک تغذیه، ورزش منظم و کاهش ترشح کورتیزول از طریق خواب منظم و مدیریت استرس برای کاهش التهاب و کنترل علائم
درمان سنتی یا خانگی
تغذیه در آندومتریوز نقش بسیار مهمی دارد با داشتن رژیم غذایی متعادل و مصرف غذاهای فیبردار مثل میوه، سبزیجات و حبوبات، غلات کامل، غذاهای غنی از آهن، چربی های سالم مانند ماهی و دانه چیا و کتان، هم رشد آندومتریوز را کنترل کرده و هم از تشکیل آن جلوگیری میکند.
تمرینات هوازی و ورزش یوگا به طرز چشم گیری موثر است چرا که باعث کاهش دردهای لگنی و قاعدگی، تنظیم هورمون استروژن و بهبود گردش خون می شود، حتی اگر یک پیاده روی سبک در برنامه های روزانه شما باشد اما به صورت مداوم و مرتب انجام دهید تاثیر آن بیشتر از زمانی است که پراکنده و نامرتب ورزش کنید.
روش های پیشگیری از آندومتریوز
آندومتریوز به طور کامل قابل پیشگیری نیست، اما برخی اقدامات ریسک ابتلا یا شدت بیماری را کاهش میدهند:
- استفاده از قرص های ضدبارداری یا درمان های هورمونی تحت نظر پزشک چرخه قاعدگی را تنظیم کرده و رشد بافت آندومتر خارج رحم را کاهش میدهد.
- ورزش منظم، کنترل وزن و کاهش استرس به کاهش التهاب و تعادل هورمونی کمک میکند و احتمال تشدید بیماری را کمتر میکند.
- مصرف میوه، سبزیجات، غلات کامل و کاهش غذاهای فرآوری شده و پرچرب التهاب را کاهش داده و نقش حمایتی در سلامت لگن و تخمدانها دارد.
- پیگیری علائم درد شدید قاعدگی، درد لگنی یا اختلالات قاعدگی و مراجعه به بهترین متخصص زنان در تهران، کمک میکند بیماری در مراحل اولیه شناسایی و درمان شود، که از پیشرفت و آسیب به اندام های لگنی جلوگیری میکند.
سوالات متداول
آندومتریوز معمولا خوش خیم است اما باعث درد شدید و ناباروری میشود و در موارد نادر و درمان نشده عوارض جدی ایجاد میکند.
آندومتریوز یک بیماری خوش خیم و وابسته به هورمون است، هرچند در موارد نادر می تواند خطر برخی سرطان ها را کمی افزایش دهد، اما خودش سرطان محسوب نمی شود.
خیر، آندومتریوز در حال حاضر درمان قطعی ندارد. اما با دارو، جراحی، داشتن رژیم غذایی سالم و ورزش باید علائم آن را به خوبی کنترل و به طور قابل توجهی بهبود داد.
سیب زمینی حاوی کربوهیدرات و فیبر است و منبع خوبی برای ویتامین و مواد معدنی است اما در حالت سرخ شده و فرآوری شده به دلیل افزایش التهاب برای آندومتریوز مناسب نیست.
در نهایت…
در مجموع باید گفت که آندومتریوز به سبک تغذیه و تحرک و زمینه های ژنتیکی بستگی دارد و درمان های مختلفی اعم از دارویی و خانگی و جراحی برای آن وجود دارد اما تشخیص آن بسیار مهم است و باید از به وجود آمدن آندومتریوز جلوگیری کرد و درصورت بروز آن را کنترل کرد، امروزه بدلیل مصرف زیاد غذاهای فرآوری شده و عدم تحرک و فعالیت مناسب زنان بسیاری با این عارضه درگیر هستند.
